• 19 İyun 2024 08:15

PUTİNƏ ANCAQ QALİB GƏLMƏK LAZIMDIR” – 22 illik rejimi ifşa edən müsahibə

PUTİNƏ ANCAQ QALİB GƏLMƏK LAZIMDIR” – 22 illik rejimi ifşa edən müsahibə

Amerikalı məşhur jurnalist və publisist, bir neçə kitabın müəllifi, “Financial Times”ın Moskvadakı keçmiş müxbiri Devid Satter “Radio Svoboda”ya müsahibəsində Rusiyada Vladimir Putinin hakimiyyət dönəmində baş vermiş ən mühüm hadisələrdən danışıb.

Müəllif xatırladır ki, 1999-cu il sentyabrın 8-də gecə yarısı Moskvanın Quryanov küçəsindəki doqquzmərtəbəli yaşayış binasının birinci mərtəbəsindəki otaqda quraşdırılmış qurğu partladı. Partlayış nəticəsində 100-dən çox insan həlak olub, 700-ə yaxın insan yaralanıb. Rusiya hakimiyyət orqanlarının məlumatına görə, bu partlayış 1999-cu ilin sentyabrında Moskvada və Rusiyanın digər şəhərlərində həyata keçirilən silsilə terror aktlarının bir hissəsi olub və arxasında Çeçenistanda yerləşən radikal islam terrorçuları dayanır.

Bu hücumlar ikinci Çeçenistan müharibəsinin başlaması üçün bəhanələrdən biri oldu. Sentyabrın 23-də rus ordusu tərəfindən Qroznı şəhərinin kütləvi bombardmanları başladı.

Hadisələrin rəsmi versiyası bir çox şübhəli faktların, məsələn, Dövlət Dumasının sədri Gennadi Seleznyovun Volqodonskda binanın partladılması ilə bağlı açıqlamalarının olması səbəbindən dərhal sorğulandı. Sensasiyalı açıqlama partlayışdan üç gün əvvəl verilmişdi. Hücumları müstəqil şəkildə araşdırmaq cəhdlərinin qarşısı isə dövlət qurumları tərəfindən alınıb.

Radionun müsahibi Devid Satter bu hadisələri “Dark at Dawn” kitabında yazıb. O hesab edir ki, 1999-cu ilin sentyabr hücumları Vaşinqtonun və digər Qərb paytaxtlarının müxtəlif səbəblərdən öyrənmədiyi bir dərs oldu. Məsələn, o Quryanov partlayışları ilə Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi arasında aydın əlaqə görür:

Devid Satter deyir ki, Putin rejimi əvvəldən cinayət yolundadır:

– Bu bombardmanların qurbanları Rusiya dövlətinin və ya Putin rejiminin düşmənləri deyildilər, onlar tamamilə təsadüfi hədəf seçiliblər. İnsanların həyatına bu etinasızlıq Putin rejimi üçün xarakterik olub. Öz xalqına bu cür yanaşmağı bacaran rejim təbii olaraq Ukraynada mənasız müharibədə on minlərlə gənci qurban verməyə hazırdır. Bu partlayışların nümayiş etdirdiyi və onların nəticəsində formalaşan düşüncə tərzi 23 il ərzində çoxsaylı insan tələfatına səbəb olub. Bunu indi vurğulamaq çox vacibdir, çünki onlar Ukraynada bu müharibəyə əhali tərəfindən geniş miqyaslı dəstək təşkil etməyə çalışırlar. Ukraynadakı müharibə bir daha göstərir ki, insanlar Putin və onun tərəfdaşları üçün sadəcə xərclənən materialdır.

– Yadınıza salın, 1999-cu ildə Rusiyanın bir neçə şəhərində evlərin partladılmasının Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının işi olduğuna sizi nə inandırır? Bu barədə kitab yazmısınız. Axı araşdırma aparıldı, günahkarlar tapıldı, yeri gəlmişkən, onların bəziləri cəza çəkir.

– Əvvəla, araşdırma aparılmayıb. Partlayıcı maddələrin daşıyıcısı kimi kiçik rol oynayan və nə ilə məşğul olduqlarını bilməyən insanların bir neçə məhkəməsi keçirilib. Həqiqi araşdırma olmayıb. Parlament araşdırması cəhdlərinə Dövlət Dumasında bir dəstək verilmədi. Müstəqil araşdırma cəhdləri obyektiv və qərəzsiz araşdırma aparmağa çalışanlar üçün uğursuz başa çatdı. Yuri Şekoçixin, Sergey Yuşenkov, Aleksandr Litvinenko, Anna Politkovskaya öldürülüb. Ona görə də bu hadisələrin araşdırıldığını söyləmək mümkün deyil. Bundan əlavə, hətta məlum ifadələr və ipuçları gizlədilib.

 

 

– Mənim başa düşdüyüm qədər, Ryazanda FSB əməkdaşlarının iştirakı ilə mümkün terror aktının qarşısının alınması cəhdindən danışırsınız, bu idarənin açıqlamalarına görə Ryazanda təlimlər keçirmişlər?

– Söhbət dörd partlayışdan gedir – Buynakskda, Moskvada və Volqodonskda. Ryazanda evi partlatmaq cəhdi də olub, amma uğursuz cəhd olub, çünki insanlar artıq o qədər çaxnaşma vəziyyətində idilər ki, onlar həddindən artıq müşahidə nümayiş etdirərək, zirzəmilərə çox qəribə çantalar qoymağa cəhd edən şəxslər barədə polisə məlumat veriblər. Polis orada təkcə çantalar deyil, həm də partlayıcı qurğu aşkar edib. O, zərərsizləşdirildi, sonra bomba qoyanları axtarmağa başladılar. Həbs zamanı onlar FSB əməkdaşlarının şəxsiyyət vəsiqələrini təqdim ediblər. Sözün əsl mənasında, saxlanılanlar dərhal Moskvadan FSB əməkdaşları tərəfindən “qəyyumluğa” götürüldülər və yoxa çıxdılar. Bu günə qədər biz bu insanların kim olduğunu bilmirik. Sonra rəsmi izahat verildi ki, bu, evi partlatmaq cəhdi deyil – bu, təlim idi. Amma qanuna görə, yerli hakimiyyət orqanları belə təlimlərdən xəbərdar olmalıdırlar. Bununla belə, Ryazanda heç kimin bundan xəbəri yoxdur. Bundan əlavə, bu cihazda əsl hərbi detonator istifadə edilmişdir. Sübutlar gizlədilməzdən əvvəl onların yerli polis tərəfindən fotoları çəkilib. Üstəlik, çantalarda FSB-nin iddia etdiyi kimi şəkər yox, heksogen olub. Ryazan polisinin istehkamçılarından biri çantalarda həqiqətən nə olduğunu müəyyən etmək üçün qaz analizatorundan istifadə edib. Bu, əvvəlki dörd partlayışda istifadə edilmiş maddə olan heksogen idi. Biz rəsmi versiyanı yaxşı bilirik ki, Ryazanda bütün ölkənin təşviş içində olduğu bir şəraitdə əhalinin sayıqlığını yoxlamaq üçün təlimlər keçirilib. Bu absurddur. Əgər bu hadisələri obyektiv və hərtərəfli araşdırmaq mümkün olsaydı, şübhəsiz ki, bu, Federal Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən Vladimir Putinin hakimiyyətə gəlməsini təmin etmək məqsədilə həyata keçirilən terror aktı idi.

– Yenə də hakimiyyətin öz vətəndaşlarına qarşı terror aktları törədə biləcəyini təsəvvür etmək inanılmaz dərəcədə çətindir. Xüsusilə belə geniş miqyasda. Yəni, belə bir versiyaya inanmayanları başa düşmək olar. Sadəcə olaraq normal insanın ağlına sığmır…

– Hələ 1996-cı ildə prezident seçkilərinin birinci və ikinci turları arasında Moskva metrosunda partlayış olmuşdu. Təxribatların gərginlik yaratmaq və ondan siyasi mənfəət əldə etmək üçün istifadə oluna biləcəyi fikri yeni yanaşma deyil. Yeri gəlmişkən, təxribat 1993-cü ildə, Ostankino yaxınlığında qırğın baş verəndə də öz rolunu oynadı. Kommunistlər həmişə təxribatlardan istifadə edirdilər. Xatırlayaq: Kirovun öldürülməsi Stalinə Kommunist Partiyasını təmizləmək üçün bəhanə verdi. Təxribat Rusiyada hakimiyyəti saxlamaq üçün sınanmış üsullardan biridir, bunda qeyri-adi heç nə yox idi. Amma 1999-cu ildəki kimi miqyasda bu, təbii ki, əvvəllər baş verməmişdi. Həmişə bir şeyə reaksiya verməlisən. Ona görə də xalqın o zaman istəmədiyi ikinci çeçen müharibəsinə başlamaq üçün nəsə edilməli idi ki, əhali, nəhayət, bu yeni müharibəni dəstəkləsin.

– Başqa sözlə, sizcə, Qərb dövlətlərinin səhvi o idi ki, onlar Rusiya rəhbərliyi ilə münasibətlərini, kobud desək, cinayətkar qruplaşma ilə məşğul olduqlarını əsas götürərək qırmaq istəmədilər?

– Bu barədə yazmışdım. Kitabımın adı “Rusiyada kriminal dövlətin qurulması. Səhər qaranlığı”dır. Bunun cinayətkar qruplaşma olduğunu deməklə kifayətlənmirəm. Bu, sovet kommunist təfəkkürü meyilləri ilə formalaşmış cinayətkar qruplaşmadır. Gəlin italyan mafiyasını götürək: onlara, kobud desək, bizneslə məşğul olmağa mane olanları öldürürlər. Kommunist təfəkkürlü cinayətkar yad adamları öldürəcək, çünki terrora ehtiyacı var. Stalin həqiqətənmi Böyük Terror zamanı məhv edilənlərin hamısının düşmən olduğuna inanırdı? Əlbəttə, ona ölkəni əzmək üçün bu qədər insanı məhv etmək lazım idi. Bu, təbii ki, Rusiya dövlət təhlükəsizlik orqanlarında psixoloji və siyasi miras olaraq qaldı. 1991-92-ci illərdə xüsusi xidmət orqanlarını təcili dağıtmaq və islahat etmək lazım idi, mümkün olanda, lakin Yeltsin anladı ki, təxribat təşkil etmək bacarığı hakimiyyətdəkilər üçün çox əlverişlidir və özü də bu ideyadan tez vaz keçdi.

 

– Necə düşünürsünüz, Boris Yeltsin baş verənlərə görə qismən məsuliyyət daşıdığını elan edib, Putin və FSB-ni riskə atardı?

– Biz Yeltsinə haqq qazandıra bilmərik. Sual cavabsız qalır: Yeltsin prezident olanda onun xəbəri olmadan bütün bunları təşkil etmək mümkün idimi? Maraqlı detal: Sentyabrın 8-də Yeltsinin Bill Klintonla telefon danışığı olub. Onun haqqında məlumatlar bu yaxınlarda Ağ Evdə yayılan qəzetlərdə var. Yeltsin Klintona Vladimir Putinin növbəti prezident olacağını dedi, dedi ki, o, yaxşı insandır, onunla yaxşı işləyə bilərsən. Sual yaranır: Yeltsin 8 sentyabr 1999-cu ildə 2 faiz reytinqə malik Putinin prezident ola biləcəyinə necə bu qədər əmin ola bildi? Ertəsi gün Quryanov küçəsindəki bina partladılıb. Ölkədə vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Ona görə də Yeltsinin bu işə qarışmadığını deyə bilmərik, informasiyalar başqa istiqamətə işarə edir. Hətta amerikalıların bu partlayışlar haqqında heç nə demək istəməmələrinin səbəblərindən biri də bu ola bilər.

– Sizin şərhinizə görə, xarici siyasətdə də özünü təzahür etdirən bu yol cəzasızlıq, terrorizm qorxutma üsullarına əl atmağa hazır olmaq mentalitetidir. Bu, həqiqətənmi Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsinə səbəb oldu?

– Mütləq. Bu, Putin hakimiyyətə gələndən dərhal sonra özünü göstərdi. İndi çoxları unudub, lakin Çeçenistandakı problemi həll etmək üçün müxtəlif beynəlxalq cəhdlər olub, onlardan biri Zbiqnev Bjezinskinin vasitəçiliyi ilə həyata keçirilib. Bu cəhdlər xarici siyasətdə Kreml rejimi üçün müəyyən problemlər yaratdı. Amma Dubrovkada və Beslanda teatrda baş verən terror aktlarından sonra bu təzyiqlər aradan qalxdı. Rusiya hakimiyyəti o zaman girovlara aman vermədi, çünki onların əsas işi terrorçuları məhv etmək idi. Əks təqdirdə onların ortaqlığı üzə çıxa bilərdi. Yaxud, İngiltərədə Aleksandr Litvinenkonun hər kəsin ala bilmədiyi poloniumun nüvə izotopundan istifadə edərək öldürülməsi? Biz bilirik ki, Böyük Britaniyada hərtərəfli araşdırmadan sonra məhkəmə belə qənaətə gəlib ki, Putinin bu işdə əli olmalıdır. Anna Politkovskayanın, Boris Nemtsovun, gələcəkdə ölkədə çox mühüm rol oynaya biləcək insanların öldürülməsi, göyərtəsində yüzlərlə insanın olduğu Malayziya “Boing”inin məhv edilməsi, təbii ki, on minlərlə insanın öldüyü Ukraynaya qarşı indiki müharibə… Rus hökmdarlarının mentaliteti göz qabağındadır: günahsız insanların həyatı onlar üçün heç bir dəyərə malik deyil. Yalnız bir məqsəd var, həmişə olduğu kimi, müəyyən adamların şəxsi gücünü və sərvətini birləşdirmək. Birinci Çeçen müharibəsi nümunəsini xatırlamalıyıq. Niyə bu müharibəyə başladılar? Təhlükəsizlik Şurasının o zamankı rəhbəri Oleq Lobov Sergey Yuşenkova izah etdi və Yuşenkov da bunu dəfələrlə təkrarladı ki, Yeltsinə reytinqini yüksəltmək üçün “kiçik qalibiyyətli müharibə” lazımdır. Yeltsinlə Putini müqayisə edin: Yeltsinin o zaman hələ də ictimai siyasətçi kimi təcrübəsi var idi, amma heç kim Putini tanımırdı, o, aparatda işləyirdi, o, Yeltsin ailəsinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yalnız bir səbəbdən varis seçilən korrupsioner məmur idi. Və bunu etdilər.

– Aydın məsələdir ki, Qərb belə bir təfəkkürə, bu cür instinktlərə malik insanla qarşılaşanda cavab verməyə hazır deyildi. Sizcə, niyə Qərb siyasətçiləri Krımın işğalına qədər təhlükəni vaxtında görmədilər? Ümumiyyətlə, Putini tərəfdaş kimi qəbul etdilər?

– Onlar buna inanmaq istəmədilər, çünki bunun mümkün olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Axı onlar özləri təkid edirdilər ki, Yeltsin demokratiya simvoludur. Yeltsin yox, onun ətrafı və ya onun varis seçdiyi şəxs belə cinayətlər törədə bilərsə belə – bu o deməkdir ki, Yeltsinin 8 illik hakimiyyətində heç nə başa düşməyiblər. Və bunu sadəcə olaraq şəxsi karyera səbəblərinə görə etiraf etmək çətin idi. Digər mühüm amil: onlar həqiqətin Rusiyada sabitliyi pozacağından və bütün dünya üçün təhlükə yaradacağından qorxmuş ola bilərlər. Çox güman ki, onlar rejimin Rusiya əhalisinə təsirini həddən artıq qiymətləndirdilər. Amma yenə də fikir ondan ibarət olmalı idi ki, bu barədə danışmaq çox risklidir, çünki bu, Rusiyada sabitliyi poza bilər. Dövlət Departamentinin İnformasiya Azadlığı Aktı çərçivəsində əldə etdiyim sənədlərdə ABŞ-ın Moskvadakı səfirliyindəki əsas məxfi mənbələrdən birində onlara Ryazanda keçirilən “məşqlərin” çox şübhəli olduğunu, bu təlimlər haqqında həqiqətin məhv edilə biləcəyininin yazıldığı hesabatı var idi. Onlar başqa mənbələrdən də oxşar xəbərdarlıqlar alıblar. Bütün vəziyyəti anlamaq üçün sadəcə “Novaya qazeta”nı oxumaq kifayət idi. Dima Muratov “Novaya qazeta”nın materiallarına görə Nobel mükafatı alıb. Bunun ən bariz nümunəsi onların bu partlayışlarla bağlı xəbər vermələri idi. Ancaq Vaşinqtondakı insanlar üçün gözlərini bağlamaq daha asan idi.

– Siz Ağ Evi qınayırsınız. Bəs əslində Amerika administrasiyası nə edə bilərdi, çünki çox güman ki, onun ixtiyarında dediyiniz versiyaların sənədli təsdiqi yox idi.

– Onlar Ryazan şəhərində yaşayış binasına bomba yerləşdirən üç FSB agentinin niyə həbs edildiyinin izahını tələb edə bilərdilər. Putin hələ prezident deyildi, yeri gəlmişkən, seçkilər 2000-ci ilin yazında keçirildi və bu, onların nəticələrinə təsir edə bilərdi. Bundan əlavə, nəticədə Rusiyaya qarşı tamamilə fərqli, daha ehtiyatlı, daha təmkinli münasibət yarana bilərdi. Onda da inanırdım ki, bu adam hakimiyyət naminə adam öldürməyə, başqalarını günahlandırmağa, müharibəyə başlamağa qadirdir, hər şeyə qadirdir. İnsanlar əvvəlcə Qərbə inanmırdı, inanmaq istəmirdi, indi az-çox başa düşürlər ki, onun hakimiyyətə bu yolla gəlməsi mümkündür. İndi əsas Qərb nəşrləri əvvəlki səhvlərini etiraf etməyərək, bu partlayışlardan getdikcə daha çox danışırlar.

 

 

– Sizin dediyiniz kimi, hər şeyə qadir olan, eyni zamanda nüvə düyməsi olan adamı necə dayandırmaq olar?

– İlk növbədə başa düşmək lazımdır ki, onunla razılaşmaq mümkün deyil, ona ancaq qalib gəlmək lazımdır. Amma elə şərait yaradıla bilər ki, o, müharibəni davam etdirməkdə və ya kütləvi qırğın silahlarından istifadə etməkdə şəxsi maraq görməsin. Enerji resurslarının tədarükünü kəsməklə yaranacaq çətinliklərə baxmayaraq, vəziyyət Qərb müttəfiqlərindən möhkəmliyi və birliyi tələb edir. Rusiyada mövcud rejim kriminal təfəkkürlü insanların idarəçilik metodu Sovet İttifaqının və təhlükəsizlik orqanlarının mentalitetinə əsaslanır. Bu çox təhlükəlidir, çünki onların insan həyatına səciyyəvi hörmətsizliyi üst-üstə düşür. Bunu başa düşsək, düşünürəm ki, Qərbi Avropada insanlar hələ də Putini Ukraynadakı qələbədən məhrum etmək üçün nələrisə qurban verməyə hazır olacaqlar.

– Sual olunur, Putin üçün məğlubiyyət məqbuldurmu, o, siyasi baxımdan bundan sağ çıxacaqmı? Çoxları buna şübhə edir.

– Belə cinayətlərə qadir olan adamda hipertrofiyalaşmış özünüqoruma instinkti olur. Əgər Putin inanırsa ki, onun sağ qalması bundan asılıdır, insanlar sadəcə olaraq onun müharibəni bitirmək, qoşunları çıxarmaq, heç nə olmamış kimi davranışlarına heyran qalacaqlar. Amma başa düşməlidir ki, müharibənin davam etməsi şəxsən onun üçün təhlükəlidir. Bundan əlavə, Putinin ətrafındakı insanlar da bu müharibənin mənasızlığını başa düşməlidirlər. Bu rejimin əsl xarakterini ən yaxşı şəkildə 1999-cu ildə yaşayış binalarında baş verən partlayışlar göstərir. Bu rejimlə ancaq təzyiq dili ilə danışmaq olar və bu, təcavüzün təkrarlanmayacağına ümid edənə qədər davam etməlidir.

Hazırladı:

Rasim Əliyev

Tacxeber.az

Oxşar xəbərlər